Donderdag 29 september 2011

Hoe staat de aarde er nu voor? Dat is de vraag die in elke aflevering van Beagle werd gesteld. Het team wist natuurlijk al voor het vertrek dat er een grote zorg bestaat over het klimaat, de oceanen en de regenwouden. En ze wisten ook al dat de inheemse samenlevingen en culturen die Darwin ooit bezocht, ondertussen drastisch zijn aangetast door onze moderne beschaving. Maar hoe erg is het? En nog belangrijker, wat kunnen we er nog aan doen? In deze laatste en extra lange aflevering onderneemt de ploeg van Beagle de ultieme poging om een optelsom van alle ervaringen te maken en daarmee een antwoord te formuleren op die vragen.

Donderdag 22 september 2011

De mens komt uit Afrika; onze voorouders waren zwart. Waardoor is een deel van ons verwit? En zijn we binnenkort weer allemaal mokka-bruin, in deze tijden van globalisering? Volgens Spencer Wells, zelf een rossige Amerikaanse geneticus, is dat ons aller voorland. De Beagle neemt een kijkje in Zuid-Afrika en merkt dat het idee van smeltkroes daar nog niet overal even goed valt.

Donderdag 15 september 2011

In deze aflevering doet Redmond O’Hanlon uit de doeken hoe Darwin langzaam maar zeker tot de conclusie kwam dat we afstammen van een aapachtige, die ook de huidige apen als nakomeling heeft. En hoe die conclusie tot woedende reacties leidde uit alle hoeken van de 19de-eeuwse samenleving. Daarna gaan we op zoek naar de zogenaamde ‘plastic eilanden’ in de oceaan. In de tijd van Darwin was de zee nog schoon, maar 200 jaar later is de oceaan een zootje geworden. Behalve rampen met olieplatforms drijven er hele plastic eilanden in rond, naar verluidt ‘ter grootte van Portugal, Spanje en Frankrijk samen’. Moeten we dat geloven?

Donderdag 8 september 2011

In deze aflevering gaan we na hoe hard de aarde nu eigenlijk opwarmt. En hoe erg dat eigenlijk is als we ook weten dat er ooit palmbomen hebben gestaan op de zuidpool. Nu de klimaatwetenschap onder vuur is komen te liggen, gaat de Beagle op zoek naar de feiten.

Aan boord van de clipper zijn vier Nederlandse klimaatonderzoekers die ons meenemen naar Antarctica en de eilandengroep Cocos Keeling in de Indische Oceaan. Zij boorden onlangs naar de klimaatgeschiedenis die verborgen zit in de Antarctische zeebodem en in tropische koraalriffen.

Daarna belanden we samen met de expeditie op Mauritius, het eiland van de beroemde uitgestorven loopvogel: de dodo. De Mauritianen hebben genoeg van die reputatie en willen juist als redders van de natuur gezien worden. Helaas zit er een aap in de weg.

Donderdag 1 september 2011

In deze aflevering gaat het over het essentiële verschil tussen mens en robot: leven. Maar wat is dat leven eigenlijk? En kunnen wij die robot niet ook tot leven wekken? Wordt de mens ingehaald en langzaamaan overbodig? Aan boord van de clipper bevindt zich filosoof en Darwin-adept Daniel Dennett, auteur van de besteller ‘Darwin’s Dangerous Idea’. Dennet is gespecialiseerd in menselijk bewustzijn, en betoogt dat ons bewustzijn voortkomt uit blinde, mechanische processen. Anders gezegd: alles in de natuur, hoe intelligent ook, is opgebouwd uit domme robots. Biologie is techniek.

Sarah brengt een bezoek aan de het ‘emotie-lab’ van professor Mary-Anne Williams in Sydney en leert dat ook een robot emotie kan leren; het artificiële hartje van een robot gaat sneller kloppen als hij een rood balletje ziet. En volgens Dennett zou een robot zelfs kunnen blozen, maar voelt hij dan ook wat, en meent hij het? Met Daniel Dennett praten we verder over het nut van de robotica: het snappen van de processen en bouwstenen die ons tot mens maken. De onvermijdelijke consequenties van de ontwikkelingen in de kunstmatige intelligentie is dat de robot op een dag de dingen beter kan dan wij, en ons reduceert tot knecht waar we vroeger meester waren.

Daarna maken we kennis met aboriginalstammen in West-Australië die beweren dat ze Nederlands bloed in hun aderen hebben. Volgens hen zijn ze de achterachterkleinkinderen van Hollandse zeelieden, die op weg naar Nederlands-Indië schipbreuk leden op de verraderlijke koraalriffen voor de kust. De Aboriginals zouden de Hollanders hebben geholpen om water en voedsel te vinden, en van het een kwam het ander. Hiermee zou de aanwezigheid van relatief veel blauwogige en blonde Aboriginals in de streek verklaard zijn.

De Nederlandse ‘humaan geneticus’ Peter de Knijff, onderzoekt op verzoek van die aboriginals, het DNA van een flink aantal van hen. Op die manier hopen ze hun Nederlandse afkomst te kunnen bewijzen. Rupert Gerritsen, Australiër van Nederlandse komaf, deed uitgebreid onderzoek naar de geschiedenis van de vergane VOC schepen voor de kust. Volgens hem zijn in het Nhanda, een West-Australische aboriginaltaal, Nederlandse invloeden aanwijsbaar. Anderen zeggen: deze aboriginals zijn ‘zulke harde werkers’; ze móeten haast wel van de Nederlanders afstammen. De Nhanda’s zelf hebben uit de overlevering meegekregen dat ze ‘zo’n goed contact’ met de Nederlanders onderhielden, ten tijde van de VOC, en putten daar weer hoop uit.

Als de Nhanda’s inderdaad van Nederlandse komaf zijn, zou dat ze kunnen helpen om het land van hun voorouders terug te eisen. De twee eerste Nederlandse schipbreukelingen strandden namelijk veel eerder dan de fameuze Britse kapitein James Cook in Australië. De Nhanda’s zouden alvast een gat in de lucht springen indien moest blijken dat ze in elk geval niet van de door hen zo gehate Britten afstammen …

Donderdag 25 augustus 2011

De expeditie bevindt zich nog altijd in Australië. Toen Darwin in 1836 Australië aandeed, viel hem vooral het karakter van de inwoners op en hij had er geen goed woord voor over. Ze zijn maar met één ding bezig, vond hij: zoveel mogelijk geld verdienen. Nu noemen we dat de ‘pioniersgeest’ van de Australiërs. Want: hoe overleef je in dit mensonvriendelijke, droge, hete, door branden en plagen geteisterde continent? Met de typisch Australische doorzettersmentaliteit kun je alle omstandigheden aan. Sterker nog, je kunt er je geld mee verdienen. Maar dat pakt niet altijd goed uit. Daarna gaat Sarah Darwin op zoek naar de grenzen van het wetenschappelijk toelaatbare. Ze hoort wonderlijke verhalen over voedzaam gras dat genetisch zodanig ineengeknutseld is dat het geen hooikoorts meer veroorzaakt, en over speciale yoghurtkoeien en kwarkkuddes.

Donderdag 18 augustus 2011

Redmond O’Hanlon gaat verder op zoek naar die andere held uit zijn jeugd: Alfred Russel Wallace, volgens sommigen de ware aartsvader van de evolutietheorie.

Wie was die man van wie Darwin het zo benauwd kreeg? Redmond zoekt in Indonesie naar de geest van deze Britse natuuronderzoeker en avonturier, zonder wie Darwin nooit ‘On the Origin of Species’ gepubliceerd had.  Redmond O’Hanlon trekt daarvoor naar Ternate, het Molukse eiland waar Wallace in een malaria-koortsaanval een uitgebreide brief Darwin schreef, met daarin het idee van natuurlijke selectie als evolutionair mechanisme. Darwin begon na lezing ervan als een waanzinnige aan zijn ‘On the Origin of Species’ te werken en vervalste – volgens velen – de ontvangstdatum van Wallace’s essay. Waarom deed hij dat? Reikte Wallace hem de sleutel tot de evolutie-theorie aan? Dus: hoe origineel was Darwin’s idee van natuurlijke selectie eigenlijk? Volgens Volgens Roy Davies, oud-programmamaker bij de BBC, helemaal niets. En heeft Darwin ordinair gejat. lees meer »

Donderdag 11 augustus 2011

In deze aflevering vernemen we waarom Tahitiaanse vrouwen altijd worden afgebeeld met blote borsten en een bloemenslinger daar zorgvuldig langs gedrapeerd. En waarom de Franse schilder Gaugain medeschuldig is aan dit zorgvuldig gekoesterde beeld.

On the Origin of Species durfde Darwin het nog niet te hebben over de herkomst van de mens; pas in de Descent of Man, 12 jaar later, betoogt Darwin dat alle mensen dezelfde stamouder hebben als de aap, een theorie waaruit je zou kunnen concluderen dat verschillende volkeren zich in verschillende ontwikkelingsfasen bevinden. Dus: de ene soort is verder dan de andere.

De Tahitiaan werd vaak geplaatst tussen de werkelijke wilde en de beschaafde Westerling. Bert Sliggers, conservator van het Teylers Museum in Haarlem, komt aan boord. Hij stelde de tentoonstelling ‘de exotische mens’ samen, over het tentoonstellen van inheemse ‘wilden’ aan een Westers publiek, begin 20e eeuw. Hij gaat voor de Beagle op zoek naar de geschiedenis van ‘de tentoongestelde mens’ en aanschouwt Tiki Village, een toeristendorpje op het eiland Moorea, vlakbij Tahiti, waar de mythe van de ‘nobele wilde’ speciaal voor de Westerse toerist flink te gelde wordt gemaakt. Sociaaldarwinisten gingen aan de haal met termen als ‘survival of the fittest’ en ‘missing link’ en probeerden zo een wetenschappelijke basis te creëren voor reeds lang sluimerende sentimenten. Waar dat toe kon leiden, hebben we gezien in WO II en in Zuid-Afrika. De geschiedenis plaatst daarmee de onschuldige blote-borsten-vrouwen in Tahiti wel in een totaal ander perspectief.

Daarna gaat Redmond O’Hanlon op zoek naar die andere held uit zijn jeugd: Alfred Russel Wallace, volgens sommigen de ware aartsvader van de evolutietheorie. Wie was die man van wie Darwin het zo benauwd kreeg? Redmond zoekt in Indonesie naar de geest van deze Britse natuuronderzoeker en avonturier, zonder wie Darwin nooit zijn Origin of Species had gepubliceerd. Redmond reist door naar Sulawesi, het vroegere Celebes, waar Darwin’s tijdgenoot Wallace een paar jaar woonde en apen uit bomen schoot, om ze te onderzoeken en daarna te verkopen. Wallace deed dat niet voor de lol: het was zijn werk en hij moest ervan leven, in tegenstelling tot Darwin, voor wie geld nauwelijks een rol speelde. O’Hanlon noemt Het Maleisische eilandenrijk, het boek dat Wallace in 1869 schreef ‘het beste reisboek ooit geschreven’: spannend, zeer plastisch en met een groot gevoel voor menselijke verhoudingen. Samen met apenbeschermer en Wallace-adept Willie Smits struint Redmond de plekken af waar Wallace werkte en allerlei nieuwe soorten vond. O’Hanlon is voor even ook natuuronderzoeker: hij vangt kevers, vindt slangen, stoeit met apen en spot vlinders, dit alles met gevaar voor eigen leven.

Waarom kennen we Alfred Russel Wallace niet en Charles Darwin wel? Roy Davies, een voormalig programmamaker van de BBC heeft daar het antwoord wel op: er is sprake van een Darwin-samenzwering, waarmee moedwillig de rol van Wallace weggepoetst zou zijn. En dat terwijl Wallace de eerste was die met de evolutietheorie kwam!

Donderdag 4 augustus 2011

Ook in deze aflevering bevindt de expeditie zich nog altijd op de Galapagos. In 1835 woonden er 400 man op de eilanden: een klein groepje politieke ballingen en nog wat losse verdwaalde zielen. Sinds de invasie van gelukzoekers, toeristen en keiharde zakenlui, wordt de archipel voor de kust van Ecuador bevolkt door ongeveer 30.000 mensen. Er is sprake van armoede, een snelweg, prostitutie en vervuiling.

De human footprint zorgde voor het massale uitsterven van schildpadsoorten en tot de razendsnelle invasie van allerlei soorten die op de Galapagos niet thuishoren. Kortom, de Galapagos vertegenwoordigen niet meer uitsluitend het paradijs voor biologen en andere diersoorten. En daaraan draagt iedereen zijn steentje bij: de autoriteiten, die steeds moeten kiezen tussen de snelle toeristendollars of de duurzaamheid van de omgeving; de toeristen die het allemaal met eigen ogen willen zien; de projectontwikkelaars van zogeheten ‘eco-resorts’ en zelfs de evolutietheorie zelf, die door zijn goddeloosheid aanzet tot ‘immoreel gedrag’. En uiteraard heeft Darwin zelf ook zijn aandeel: sinds hij weer hot is, is de Galapagos-archipel dat ook. De twintigste aflevering van Beagle, in het kielzog van Darwin gaat over een ecologisch paradijs dat dreigt te verdwijnen.

Daarna zeilt het schip over de Stille Zuidzee op weg naar Moorea. Aan boord is moleculair bioloog Henk Roelink, een Nederlander die in Berkeley zijn eigen onderzoekslaboratorium leidt. Hij verdiept zich in het menselijk genoom en duikt beestjes op uit de oceaan, om de overeenkomsten tussen het DNA van een willekeurig mini-organisme en dat van de mens te laten zien. Roelink: “Het is volkomen duidelijk geworden dat wij uit dezelfde bouwstenen zijn gevormd als vliegen, spinnen, kwallen, sponzen; eigenlijk als alle soorten.

Dat is het ultieme bewijs van Darwins evolutietheorie die stelt dat we allen afstammen van een oerorganisme.” Nu het menselijke genoom ook is ontrafeld, lijkt de sky the limit. Roelink verwacht dat iedereen binnen 3 jaar zijn eigen DNA-volgorde kan laten bepalen, voor nog geen 1000 euro. Heel nuttig om ziektes, erfelijke afwijkingen en andere ellende te voorspellen. Heel handig als je wilt achterhalen wie je vader is. En ook heel handig voor verzekeringsmaatschappijen en de overheid, die nog meer Big Brother-instrumenten in handen zullen krijgen. In deze aflevering gaat het over de vraag: is de mens wel bestand tegen zoveel nieuwe kennis over zichzelf en over het leven in het algemeen?

Donderdag 28 juli 2011

In de achtiende aflevering vaart de clipper naar Callao, vlakbij de Peruaanse hoofdstad Lima. Aan boord is Gregory Cushman, klimaathistoricus gespecialiseerd in het indrukwekkende natuurverschijnsel dat bekend staat als El Niño. Cushman – continu aan dek te vinden met een verrekijker op zijn neus – constateert dat El Niño weer in aantocht is. De klimaathistoricus vertelt dat de Peruanen vroeger munt wisten te slaan uit de radicale verandering in klimaat die El Niño tijdelijk veroorzaakt. De moderne maatschappij is die flexibiliteit kwijt.

Maar er is nog iets anders aan de hand. We ontdekken samen met Cushman op het Peruaanse onderzoekschip de Humboldt dat extreme uitingen van El Niño steeds vaker voorkomen, wat beurtelings voor heel veel droogte dan wel overvloedig veel water aan land zorgt. Valt dit te wijten aan de opwarming van de aarde? Wat betekent dat voor Peru en de rest van de wereld?

Aan land is Sarah Darwin op onderzoek uit. Julio Tresierra van het Wereld Natuur Fonds neemt haar mee naar de gletsjer die Lima nu nog van drinkwater voorziet. Volgens zijn schattingen, zal deze gletsjer over 20 jaar geheel verdwenen zijn. Hoe dat komt? Tresierra drukt ons op het hart dat we geen tijd hebben om het precieze wetenschappelijke antwoord te wachten. Want als de eeuwige sneeuw gesmolten is, wordt Peru helemaal afhankelijk wordt van steeds extremere wisselingen in klimaat en onvoorspelbaar wordende neerslag. En dat terwijl de miljoenenstad Lima al met een groot waterprobleem kampt; Sarah ontmoet mensen wier leven dagelijks wordt beheerst door de zorg om schoon drinkwater: zo’n 2 miljoen, alleen al in Lima. Hele wijken wachten al decennialang op waterleiding en moeten zich nu behelpen met duur en vaak vervuild water. Is Lima de schrikwekkende voorbode van de strijd om water die ons ook elders te wachten staat?

In de 19de aflevering berikt het schip de Galapagos-eilanden. Het is een legendarische combinatie: Darwin en de Galapagos. Volgens de legende kwam hij immers daar tot zijn evolutietheorie. In werkelijkheid zag Darwin pas vele jaren na zijn bezoek aan de archipel het licht. Op het moment zelf – tijdens zijn verblijf tussen 23 september en 20 oktober 1835 – noteerde Darwin slechts een verzameling losse observaties: dat elke vogel, schildpad en leguaan die hij opensneed uitsluitend planten en zaden bleek te eten; dat de planten dor waren, maar vooral: dat de dieren zo ongelooflijk tam en vriendelijk waren. De toenmalige gouverneur vertelde hem wel over de subtiele verschillen tussen de schildpadden van de diverse eilanden op de archipel, maar het belang daarvan ontging Darwin. Laat staan dat hij de betekenis van de uiteenlopende vinkensnavels begreep; hij nam niet eens de moeite z’n verzamelde exemplaren per eiland afzonderlijk te rubriceren – samenhang zag hij niet.

Die onbevangenheid lijkt achteraf onbegrijpelijk naïef en zelfs onnozel. Maar is dat wel zo? Observatie, zonder vooroordelen, is een voorwaarde voor het bedrijven van wetenschap. En conclusies zijn pas voor daarna. In die zin was Darwin een wetenschapper pur sang en geen onnozele hals.

Maar kunnen wij dat nog wel: de Galapagos onbevangen tegemoet treden? Na alle documentaires en gezwollen verhalen over de archipel? Dat is de opgave die de opvarenden van de Clipper Stad Amsterdam in deze negentiende aflevering krijgen: zoek de schoonheid, het onverwachte, het onvoorspelbare. En probeer het paradijs te herwinnen op het cliché dat het geworden is.